Bảo đảm dinh dưỡng cộng đồng từ thế mạnh nông nghiệp bản địa

Sản xuất nông nghiệp cần được đa dạng hóa, gắn với đặc thù vùng miền và có khả năng cải thiện dinh dưỡng bữa ăn hằng ngày.

Tại Tập huấn cấp Trung ương về chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm (LTTP) ngày 18/8, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) cùng các đối tác quốc tế tổ chức, các đại biểu đã thảo luận về vai trò của dinh dưỡng và đa dạng hóa sản xuất nông nghiệp trong tiến trình chuyển đổi hệ thống LTTP.

Chuyển từ an ninh lương thực sang an ninh dinh dưỡng

Theo ông Lê Đức Thịnh - Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, giai đoạn 2016-2025 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy của Việt Nam về phát triển nông nghiệp gắn với bảo đảm dinh dưỡng.

Trong 10 năm qua, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu về giảm nghèo và bảo đảm an ninh lương thực. Tuy nhiên, tình trạng “đói dinh dưỡng”, đặc biệt là suy dinh dưỡng thấp còi, vẫn còn phổ biến. Thực tế này cho thấy có đủ lương thực chưa đồng nghĩa với việc có đủ dinh dưỡng, trong khi dinh dưỡng giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển thể chất và chất lượng nguồn nhân lực.

Ông Thịnh phân tích, tư duy chính sách của Việt Nam đã từng bước phát triển qua 4 giai đoạn. Ở giai đoạn đầu, trọng tâm là bảo đảm an ninh lương thực, trong đó người sản xuất đóng vai trò chủ đạo. Sang giai đoạn nông nghiệp bảo đảm dinh dưỡng, vai trò của nông dân và chính quyền địa phương được đề cao, đồng thời mục tiêu sản xuất chuyển dần từ số lượng sang chất lượng và đa dạng hóa sản phẩm nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu dinh dưỡng của người dân.

Quá trình này cũng mở ra cơ hội phát huy các sản phẩm bản địa, đặc sản vùng miền và sản phẩm OCOP. Theo ông Thịnh, Việt Nam cần tiếp tục khai thác thế mạnh này để “khơi lại mạch nguồn” của nền nông nghiệp bản địa, vừa cải thiện dinh dưỡng, vừa tạo sinh kế và nâng cao giá trị nông sản.

Ở giai đoạn tiếp theo, cách tiếp cận được mở rộng thành hệ thống lương thực, thực phẩm bảo đảm dinh dưỡng. Khi đó, trách nhiệm không còn chỉ thuộc về người sản xuất mà bao trùm toàn bộ chuỗi giá trị, từ sản xuất, chế biến, phân phối đến tiêu dùng. Điều này đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của ngành nông nghiệp, y tế, công thương, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Cao hơn nữa là chuyển đổi hệ thống LTTP theo hướng bền vững, có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và giảm phát thải. Định hướng này đã được cụ thể hóa tại Quyết định 300/QĐ-TTg ngày 28/3/2023 duyệt Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống LTTP minh bạch, trách nhiệm và bền vững.

Cục trưởng Lê Đức Thịnh nhấn mạnh, sự thay đổi trong tư duy chính sách của Việt Nam là quá trình kế thừa và tiếp nối, trong đó mỗi giai đoạn tạo nền tảng cho bước phát triển tiếp theo, thay vì những bước chuyển đột ngột.

Lồng ghép tiếp cận dinh dưỡng tại các vùng sản xuất

PGS.TS.BS Trương Tuyết Mai, Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, cho rằng chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm cần gắn chặt sản xuất nông nghiệp với cải thiện dinh dưỡng và thay đổi hành vi của người dân.

Đến năm 2030, ngành dinh dưỡng đặt mục tiêu giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi ở trẻ dưới 5 tuổi xuống dưới 15% và suy dinh dưỡng gầy còm xuống dưới 3%. Bên cạnh đó, kiểm soát tình trạng thừa cân, béo phì ở mức dưới 10% đối với trẻ dưới 5 tuổi, dưới 19% đối với trẻ từ 5-18 tuổi và dưới 20% đối với người từ 19-64 tuổi.

Để đạt được những mục tiêu này, dinh dưỡng cần được lồng ghép sâu hơn vào các chính sách và chương trình phát triển nông nghiệp. Một hướng đi quan trọng là tạo hợp lực giữa ba Chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, xây dựng nông thôn mới với Chương trình hành động quốc gia “Không còn nạn đói”.

Các chương trình cũng cần gắn sản xuất với cải thiện chất lượng bữa ăn, tư vấn khẩu phần và phòng, chống suy dinh dưỡng, thiếu vi chất, trong đó ưu tiên phụ nữ và trẻ em.

Theo đại diện Viện Dinh dưỡng Quốc gia, bảo đảm an toàn thực phẩm, nước sạch và môi trường nông thôn cũng là những mắt xích không thể tách rời, thông qua thực hành sản xuất an toàn, kiểm soát nguy cơ, giảm ô nhiễm, tổn thất và lãng phí thực phẩm.

Sơn La: Đa dạng hóa nông sản trên đất dốc

Từ câu chuyện lồng ghép dinh dưỡng với nông nghiệp, bà Phạm Thị Lan, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Sơn La, chia sẻ cách địa phương chuyển đổi sản xuất trên đất dốc theo hướng đa giá trị.

Sơn La có hơn 500.000 ha đất phục vụ sản xuất nông nghiệp, trong đó khoảng 80% diện tích nằm trên địa hình dốc. Điều kiện này làm gia tăng chi phí sản xuất, gây khó khăn cho việc cơ giới hóa, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ xói mòn, thoái hóa đất và suy giảm nguồn nước.

Để giải quyết bài toán này, tỉnh đã ban hành Nghị quyết số 05-NQ/TU về phát triển nông nghiệp bền vững gắn với công nghiệp chế biến giai đoạn 2025-2030, định hướng đến năm 2035. Nghị quyết đánh dấu sự chuyển dịch từ tư duy “sản xuất nông nghiệp” sang phát triển “kinh tế nông nghiệp đa giá trị”, với trọng tâm là hoàn thiện cơ chế hỗ trợ vùng nguyên liệu tập trung, ứng dụng công nghệ cao và tăng cường liên kết chuỗi giá trị.

Chuyển đổi nông nghiệp của Sơn La không chỉ tập trung vào một số cây trồng hàng hóa. Địa phương đang thúc đẩy đa dạng hóa cây ăn quả, rau màu và các giống cây, con bản địa phù hợp với điều kiện sinh thái trên đất dốc. Cách tiếp cận này vừa tạo thêm sinh kế và giảm rủi ro do phụ thuộc vào một loại nông sản, vừa mở rộng nguồn thực phẩm an toàn, đa dạng cho bữa ăn của người dân, nhất là tại các cộng đồng dân tộc thiểu số.

Việc khôi phục và phát huy các sản vật địa phương còn góp phần bảo tồn tri thức bản địa, hình thành những sản phẩm đặc trưng có giá trị kinh tế và dinh dưỡng. Theo đó, đa dạng hóa sản xuất có thể phục vụ cùng lúc ba mục tiêu: nâng cao thu nhập, bảo vệ tài nguyên và cải thiện dinh dưỡng cộng đồng.

Dù vậy, quá trình chuyển đổi vẫn gặp không ít khó khăn. Sản xuất còn manh mún, chi phí đầu tư trên địa hình dốc cao, trong khi diện tích canh tác an toàn và hữu cơ còn hạn chế. Đầu ra cho nhiều sản phẩm nông sản chưa thực sự ổn định và địa phương vẫn thiếu những doanh nghiệp “đầu tàu” đủ năng lực tổ chức, dẫn dắt chuỗi cung ứng.

Để tháo gỡ các điểm nghẽn, Sơn La đang triển khai Kế hoạch số 161/KH-UBND ngày 29/7/2025 thực hiện chuyển đổi hệ thống LTTP minh bạch, trách nhiệm và bền vững trên địa bàn tỉnh đến năm 2030.

Tỉnh cũng đề nghị các đối tác và tổ chức phát triển hỗ trợ tài chính, chuyển giao công nghệ cao, cũng như cung cấp các giải pháp hạn chế suy thoái đất, bảo vệ nguồn nước và phục hồi cảnh quan.

Những giải pháp này được kỳ vọng tạo nền tảng để Sơn La xây dựng nền nông nghiệp thích ứng với đặc thù đất dốc, trong đó sản xuất hàng hóa gắn với bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển nguồn thực phẩm địa phương. Qua đó, tỉnh có thể đồng thời phục hồi hệ sinh thái, củng cố sinh kế và bảo đảm an ninh lương thực, dinh dưỡng bền vững cho người dân vùng cao.