Theo ông Lê Đức Thịnh - Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), phát triển hợp tác xã (HTX) không chỉ dừng lại ở việc tăng số lượng. Vấn đề cốt lõi là nâng cao năng lực tự chủ, quản trị và tổ chức sản xuất.

Ngày 30/10, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn tổ chức Diễn đàn: "Xúc tiến phát triển hợp tác xã nông nghiệp gắn với chuyển đổi số, đầu tư công nghệ thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị và xây dựng vùng nguyên liệu nông, lâm thủy sản tập trung giai đoạn 2026 - 2030".

Không dừng ở số lượng, HTX phải nâng cao năng lực tự chủ, quản trị

Theo ông Lê Đức Thịnh - Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang phát triển kinh tế nông nghiệp; từ sản xuất nhỏ lẻ, phân tán sang tổ chức sản xuất theo vùng nguyên liệu tập trung và chuỗi giá trị; từ chú trọng sản lượng sang nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng, hiệu quả kinh tế và sức cạnh tranh của sản phẩm.

Cùng với đó, yêu cầu phát triển nông nghiệp xanh, sinh thái, tuần hoàn, giảm phát thải, thích ứng với biến đổi khí hậu, đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số ngày càng trở nên cấp thiết.

Những yêu cầu này đòi hỏi phải đổi mới phương thức tổ chức sản xuất, tăng cường liên kết giữa người sản xuất với doanh nghiệp và thị trường, trong đó HTX nông nghiệp cần được phát huy đầy đủ vai trò là tổ chức kinh tế tập thể của nông dân, đồng thời là chủ thể quan trọng trong tổ chức sản xuất và kiến tạo giá trị.

Với vị trí gần gũi và gắn bó trực tiếp với thành viên, HTX có lợi thế trong tập hợp các hộ sản xuất, phối hợp sử dụng nguồn lực, thống nhất kế hoạch và quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng, tổ chức cung ứng vật tư và dịch vụ đầu vào, sơ chế, bảo quản, tiêu thụ sản phẩm, cũng như tiếp nhận và ứng dụng tiến bộ khoa học, công nghệ. Khi được tổ chức và vận hành hiệu quả.

HTX có thể trở thành đầu mối kết nối nông dân với doanh nghiệp, cơ sở chế biến, hệ thống phân phối, tổ chức tín dụng và các chủ thể cung cấp dịch vụ hỗ trợ; qua đó góp phần khắc phục tình trạng sản xuất manh mún, nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu của thị trường, cải thiện hiệu quả sản xuất và thu nhập của thành viên.

Tuy nhiên, ông Thịnh cho rằng, phát huy vai trò của HTX không chỉ dừng lại ở việc tăng số lượng HTX tham gia liên kết hoặc làm trung gian thực hiện các hợp đồng tiêu thụ sản phẩm.

Vấn đề cốt lõi là nâng cao năng lực tự chủ, quản trị và tổ chức sản xuất của HTX; tăng khả năng chủ động xác định nhu cầu thị trường, xây dựng kế hoạch sản xuất, huy động nguồn lực, tổ chức cung ứng dịch vụ, kiểm soát chất lượng và phối hợp với các đối tác trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Theo cách tiếp cận này, HTX không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách hay đơn vị cung ứng dịch vụ cho thành viên, mà cần từng bước trở thành chủ thể tổ chức sản xuất, đại diện cho lợi ích kinh tế của thành viên và tham gia thực chất vào quá trình tạo ra, phân phối giá trị trong chuỗi.

"Hiệu quả và tính bền vững của liên kết vẫn phụ thuộc lớn vào năng lực quản trị của HTX, mức độ cam kết của doanh nghiệp, khả năng tiếp cận thị trường, điều kiện hạ tầng và cơ chế phân chia lợi ích, rủi ro giữa các bên" - ông Thịnh cho hay.

Ông Ngô Sỹ Đạt - Viện Kinh tế và Thể chế nông nghiệp (Học viện Nông nghiệp Việt Nam) cho hay, thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, HTX nông nghiệp đã đối mặt với một số khó khăn.

Theo đó, tập trung ở ba phương diện chính: thực hiện các thủ tục pháp lý và hành chính; đáp ứng yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc sản phẩm để tiếp cận thị trường; và duy trì liên kết sản xuất, phát triển vùng nguyên liệu.

Các vướng mắc này có nguyên nhân đan xen, vừa xuất phát từ năng lực quản trị và nguồn lực còn hạn chế của HTX, vừa liên quan đến hướng dẫn chuyên ngành, tổ chức thực hiện nhiệm vụ và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan.

Về những khó khăn, tồn tại cụ thể, ông Đạt chỉ ra, HTX gặp khó khăn trong thực hiện thủ tục đăng ký, đăng ký lại; vướng mắc trong thực hiện thủ tục cấp giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm; khó khăn trong công bố sản phẩm và tiếp nhận bản tự công bố sản phẩm;

Hạn chế về năng lực xây dựng và áp dụng tiêu chuẩn sản phẩm; lúng túng trong thực hiện các quy định về truy xuất nguồn gốc sản phẩm; tiến độ triển khai một số chính sách và quy định mới còn chậm, ảnh hưởng đến cơ hội tiếp cận thị trường;

Năng lực thực hiện thủ tục hành chính và sử dụng dịch vụ công trên môi trường số của HTX nông nghiệp còn hạn chế; nguy cơ suy giảm tính liên kết vùng và sự liên tục trong phát triển vùng nguyên liệu hàng hóa; áp lực quản lý và hỗ trợ HTX nông nghiệp đối với chính quyền cấp xã gia tăng.

Tổ chức lại sản xuất, phát triển vùng nguyên liệu tập trung

Thực tiễn triển khai chính sách liên kết và Đề án thí điểm vùng nguyên liệu cho thấy khi HTX được củng cố về năng lực tổ chức sản xuất, có doanh nghiệp đồng hành, hạ tầng thiết yếu và thị trường rõ ràng, khả năng hình thành các chuỗi giá trị ổn định được nâng lên.

Mô hình chính quyền địa phương hai cấp tạo cơ hội rút ngắn quy trình quản lý và tăng tính trực tiếp trong hỗ trợ HTX, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc bảo đảm tương xứng giữa thẩm quyền được giao với năng lực cán bộ, quy trình nghiệp vụ, dữ liệu và nguồn lực thực hiện. Vì vậy, nhiệm vụ giai đoạn tới vừa là nâng cao năng lực tự chủ, quản trị và kinh doanh của HTX, vừa là xây dựng chính quyền cơ sở có năng lực đồng hành, với cấp tỉnh giữ vai trò hướng dẫn chuyên môn, điều phối và giám sát.

Trong khi đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường Cao Bằng cho rằng, thời gian tới, cần nâng cao năng lực quản trị HTX, phát triển đội ngũ giám đốc HTX và nông dân chuyên nghiệp; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong sản xuất, kinh doanh;

thúc đẩy sản xuất xanh, kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải; gắn đào tạo với phát triển vùng nguyên liệu, liên kết chuỗi giá trị và thị trường tiêu thụ; tăng cường khả năng tiếp cận vốn và huy động nguồn lực hỗ trợ HTX.

Còn theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Đồng Nai, phát triển HTX cần gắn với vùng nguyên liệu tập trung; thúc đẩy chuyển đổi số theo hướng thiết thực và đồng bộ; đầu tư công nghệ theo chuỗi sản xuất - sơ chế - bảo quản - chế biến; củng cố liên kết giữa hợp tác xã và doanh nghiệp theo hợp đồng dài hạn;

Chuẩn hóa vùng nguyên liệu và sản phẩm theo yêu cầu thị trường; nâng cao năng lực quản trị và nguồn nhân lực hợp tác xã; huy động đa dạng nguồn lực đầu tư.

Còn theo Cục Phát triển Doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tế tập thể (Bộ Tài chính), để thực hiện hiệu quả chương trình tổng thể về phát triển kinh tế tập thể giai đoạn 2026-2030 cần đổi mới tư duy và hoàn thiện thể chế; phát triển HTX quy mô lớn gắn với vùng nguyên liệu đạt chuẩn và liên kết chuỗi giá trị;

Đẩy mạnh chuyển đổi số, đầu tư công nghệ, chuyển đổi xanh và đổi mới sáng tạo; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản trị; khai thông nguồn lực tài chính và cơ chế tổ chức thực hiện.