Bên cạnh những tác động tiêu cực đã được cảnh báo từ lâu đối với sức khỏe cộng đồng, việc canh tác và chế biến cây thuốc lá còn để lại nhiều hệ lụy nặng nề cho môi trường. Tại nhiều vùng trồng tập trung, đất đai ngày càng bạc màu do lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật; nguồn nước mặt, nước ngầm bị ô nhiễm bởi nước thải từ quá trình sơ chế. Đặc biệt, khói từ các lò sấy thuốc lá tỏa ra mùi nồng nặc bao trùm cả khu dân cư, làm chất lượng không khí suy giảm, ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống sinh hoạt của người dân.

Không chỉ môi trường gánh chịu hậu quả, chính người trồng thuốc lá cũng đang phải đối mặt với nhiều khó khăn. Công việc thu hoạch, sấy và phân loại lá thuốc đòi hỏi cường độ lao động cao, kéo dài trong điều kiện nóng bức, độc hại khiến sức khỏe người lao động giảm sút. Chi phí đầu tư cho mỗi vụ ngày càng lớn: tiền giống, phân bón, thuốc trừ sâu, củi đốt lò sấy và nhân công đều tăng, trong khi giá thu mua bấp bênh, phụ thuộc mạnh vào doanh nghiệp bao tiêu. Nhiều hộ tính toán thu – chi sau mỗi mùa vụ gần như không còn lãi, thậm chí thua lỗ.

Thực tế đó khiến rất nhiều gia đình tại các địa phương muốn từ bỏ canh tác cây thuốc lá, chuyển sang canh tác cây trồng, vật nuôi hoặc ngành nghề khác. Tuy nhiên, câu hỏi lớn đặt ra là: đâu là hướng đi mới cho người dân sau khi rời bỏ loại cây trồng đã gắn bó hàng chục năm?

Để trả lời câu hỏi lớn đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ đạo các cơ quan chuyên môn trực thuộc Bộ Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn xây dựng Đề án “Nghiên cứu, đánh giá hỗ trợ chuyển đổi, thay thế cây thuốc lá bằng cây trồng, vật nuôi phù hợp cho hộ nông dân các tỉnh trồng cây thuốc lá, giai đoạn 2026–2030”, Viện Quy hoạch và Thiết kế nông nghiệp chủ trì, phối hợp với Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá (Bộ Y tế) và các địa phương trồng cây thuốc lá nghiên cứu, thử nghiệm các mô hình chuyển đổi cây thuốc lá bằng nhiều loại cây trồng có giá trị kinh tế và tính thực tiễn cao, dựa trên lợi thế của từng địa phương.

Trong bối cảnh thị trường nông sản ngày càng mở rộng cả trong nước lẫn xuất khẩu, nhiều địa phương đã nhìn thấy cơ hội rõ rệt để chuyển đổi những vùng đất từng gắn với cây thuốc lá sang các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao và thân thiện với môi trường. Các cây như ngô sinh khối, lạc, đậu tương, cây dược liệu, rau màu hay nhóm cây ăn quả ngắn ngày đang được đánh giá là hướng đi phù hợp, đáp ứng nhu cầu thị trường và giảm áp lực lên tài nguyên đất, nước.

Thực tế tại một số địa phương cho thấy các mô hình trồng ớt, dưa chuột, khoai lang Nhật bước đầu mang lại hiệu quả tích cực. Thu nhập của người dân tăng từ 1,5 đến 2 lần so với trồng thuốc lá, trong khi chi phí đầu tư thấp hơn, quy trình canh tác ít phát sinh ô nhiễm, không còn cảnh khói lò sấy ảnh hưởng tới khu dân cư. Những tín hiệu này mở ra triển vọng về một cơ cấu cây trồng bền vững hơn cho các vùng từng phụ thuộc vào cây thuốc lá.

Bên cạnh trồng trọt, phát triển chăn nuôi gia súc, gia cầm theo hướng an toàn sinh học, kết hợp các mô hình kinh tế tuần hoàn cũng là lựa chọn khả thi. Nhiều hộ sau khi bỏ thuốc lá đã mạnh dạn chuyển sang nuôi ong lấy mật, nuôi dê, nuôi gà thả đồi, bước đầu cho hiệu quả tích cực, tạo việc làm ổn định cho các thành viên trong gia đình.

Để quá trình chuyển đổi thành công, vai trò hỗ trợ của Nhà nước và các tổ chức là hết sức quan trọng. Người dân cần được tiếp cận các chương trình tín dụng ưu đãi, tập huấn kỹ thuật, hỗ trợ giống cây – con mới, đồng thời được kết nối với doanh nghiệp tiêu thụ sản phẩm. Việc xây dựng các hợp tác xã, tổ hợp tác sẽ giúp nông dân giảm rủi ro, nâng cao sức cạnh tranh và tạo chuỗi giá trị bền vững.