Chuyện đời cây chuối 'còn vương tơ lòng'

Sau vài nhát dao, thân cây chuối già ngã xuống, vương ra những sợi tơ trắng ngà, mảnh mai mà dai chắc, như muốn trao cho đời thứ quý giá nhất còn lại.

Thân già biến những sợi tơ

Ở vùng đệm Vườn Quốc gia U Minh Thượng (xã U Minh Thượng, tỉnh An Giang), cây chuối đã quen với đất phèn, lớp than bùn và những mùa mưa nắng thất thường. Nó chắt chiu nước ngọt, bật chồi, lên lá, trổ buồng. Trái được bán, bắp chuối có người mua, lá chuối theo ghe xuồng ra chợ để gói bánh. Chỉ còn thân chuối thường bị đốn bỏ ngổn ngang ngoài vườn, chờ mục nát để trả lại cho đất ít dưỡng chất hữu cơ.

Với hơn 2.700ha chuối ở vùng đệm U Minh Thượng, lượng thân cây phát sinh sau thu hoạch không nhỏ. Sau vài nhát dao gọn và dứt khoát, cây chuối già nghiêng mình rồi đổ xuống, nằm dài trên mặt liếp. Nhìn những sợi tơ còn vương trên vết cắt, người ta có cảm giác cây chuối sau khi hoàn thành một vòng đời vẫn còn muốn rút ruột trao lại thứ gì đó cho người trồng.

Gắn bó với nghề thu mua nông sản hàng chục năm, bà Trần Thị Vỹ, Giám đốc Hợp tác xã Sản xuất - Dịch vụ nông nghiệp Kênh 10 (xã U Minh Thượng) đã quá quen với cảnh ấy. Buồng trái và bắp đã được chủ vườn thu hái từ trước, chỉ còn tàu lá xòe ra trên mặt đất và những lớp bẹ chuối vừa bị chém ngang để lộ từng sợi tơ trắng ngà, mảnh mai mà dai chắc. Cây chuối nuôi sống nhiều gia đình nhưng sau mỗi vụ, những thân chuối to, thẳng lại trở thành thứ người dân tìm cách bỏ đi.

Từ những chuyến tham quan, học hỏi mô hình và tìm hiểu thị trường, bà Vỹ nhận ra bên trong những lớp bẹ mềm, mọng nước ấy còn có xơ và sợi. Qua xử lý, sợi chuối có thể dùng làm nguyên liệu sản xuất thảm, giỏ, nón, đồ thủ công mỹ nghệ và nhiều sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên.

Những ngày đầu, công việc chủ yếu dựa vào sức người. Thân chuối được chẻ thành từng bẹ, đưa qua công đoạn ép, kéo sợi rồi phơi ngoài nắng. Mưa bất chợt khiến sợi lâu khô, dễ đổi màu. Nắng quá gắt chất lượng cũng khó đồng đều. Người làm phải canh từng mẻ, trở sợi liên tục, vừa làm vừa rút kinh nghiệm.

Không bỏ cuộc, bà Vỹ tiếp tục tìm cách xử lý sợi tơ chuối bằng chế phẩm vi sinh để rút ngắn thời gian phơi, giữ được màu trắng vàng và độ dẻo dai. Hợp tác xã Sản xuất - Dịch vụ nông nghiệp Kênh 10 từng bước đầu tư máy cắt, máy ép bẹ, máy kéo và tách sợi để giảm sức lao động. Năm 2023, dự án khuyến công địa phương hỗ trợ đầu tư hệ thống máy móc với tổng kinh phí hơn 500 triệu đồng, gồm máy xẻ thân chuối, máy tách sợi thủ công, máy tách sợi tự động và máy làm sạch sợi.

Thân chuối người dân đốn ngoài vườn được chuyển về bằng xe hoặc ghe. Tại xưởng, từng thân chuối được cắt gọn, xẻ dọc thành những lớp bẹ dài. Bẹ già có thể tận dụng làm dây, bẹ non được đưa qua máy tách để lấy những sợi nhỏ và mịn hơn. Một đầu là thân chuối nặng trĩu nước, đầu kia là những đường tơ mảnh, óng vàng được kéo ra từng lớp. Sau khi làm sạch, sợi được phơi khô, phân loại rồi bó thành từng kiện.

Năm 2025, Hợp tác xã Sản xuất - Dịch vụ nông nghiệp Kênh 10 thu mua thân chuối đã đốn sẵn tại vườn khoảng 1.000 đồng/cây. Nếu đưa nhân công vào tận vườn đốn, mức mua khoảng 500 đồng/cây. Với những hộ trồng vài ha chuối, khoản thu cộng thêm tuy chưa lớn nhưng đã biến một loại phụ phẩm từ chỗ gần như bằng không thành hàng hóa có giá trị.

Ở chiều ngược lại, mỗi thân chuối được đưa vào xưởng còn tạo thêm việc làm. Người đi thu gom, người vận chuyển, người đứng máy, người kéo sợi, phơi bẹ, phân loại nguyên liệu. Ngoài lao động thường xuyên, một số hộ còn nhận đan gia công các sản phẩm từ sợi chuối tại nhà.

Năm 2025, Hợp tác xã Sản xuất - Dịch vụ nông nghiệp Kênh 10 ký hợp đồng gia công 4.000 tấm thảm để xuất khẩu sang Nhật Bản thông qua doanh nghiệp liên kết.

Vòng tuần hoàn đa giá trị

Câu chuyện của cây chuối chưa dừng ở những sợi tơ. Từ chiếc máy ép kéo sợi, một dòng nước trong những bẹ chuối chảy xuống. Cùng với bã, thứ chất lỏng này từng được xem là phần phải thải bỏ. Bà Vỹ lại nhìn dòng nước ấy và đặt thêm câu hỏi sau khi lấy sợi, liệu trong thân chuối còn thứ gì có thể tận dụng?

Với sự hỗ trợ và chuyển giao kỹ thuật từ Trường Đại học Công Thương TP.HCM, quy trình sản xuất phân bón hữu cơ dạng lỏng từ phụ phẩm phát sinh trong quá trình sản xuất sợi chuối ra đời. Dịch ép từ thân chuối và bã hữu cơ được thu gom, phối trộn và xử lý theo quy trình kỹ thuật.

Theo ThS Nguyễn Văn Long (Trường Đại học Công Thương TP.HCM), việc nghiên cứu sản xuất phân bón hữu cơ dạng lỏng từ phụ phẩm của quá trình sản xuất sợi chuối tại U Minh Thượng không chỉ nhằm xử lý lượng chất thải phát sinh mà còn hướng tới khai thác tối đa giá trị dinh dưỡng còn lại từ cây chuối, hình thành chu trình sản xuất tuần hoàn. Mục tiêu cuối cùng là biến phụ phẩm thành tài nguyên, giảm chất thải, nâng giá trị cây chuối, tạo thêm sản phẩm hữu ích cho sản xuất nông nghiệp.

Phương pháp sử dụng vi sinh, chế phẩm EM là lựa chọn hợp lý, chi phí thấp để tạo ra phân bón hữu cơ dạng lỏng. Sản phẩm có ưu điểm là hấp thu nhanh qua phun lá hoặc tưới nhỏ giọt, đặc biệt tận dụng được hàm lượng kali khá cao trong thân chuối. Sau 18 tháng thử nghiệm, Hợp tác xã Sản xuất - Dịch vụ nông nghiệp Kênh 10 đã sản xuất thành công khoảng 2.000 lít phân hữu cơ dạng lỏng, đưa xuống ruộng vườn để thử nghiệm trên cây khóm, khoai mỡ, củ lùn và cả những vườn chuối của địa phương.

Kết quả thử nghiệm phân hữu cơ dạng lỏng từ phụ phẩm của quá trình sản xuất sợi chuối cho thấy cây trồng sinh trưởng tốt, một số loại cây lấy củ phát triển khá và tăng khả năng chống chịu sâu bệnh. Cụ thể, thử nghiệm trên mô hình trồng củ lùn tại vùng đệm U Minh Thượng mang lại hiệu quả kinh tế khá rõ. Trước đây một công vườn (1.000m2) trồng củ lùn nếu sử dụng phân hóa học chi phí khoảng 3,5-3,8 triệu đồng/vụ. Khi thử nghiệm sử dụng 4 lít phân hữu cơ đậm đặc từ dịch chuối pha với 800 lít nước để tưới, chi phí giảm chỉ còn 400.000 đồng. Với những nông dân đang chịu sức ép ngày càng lớn từ giá vật tư đầu vào, kết quả ấy đủ để mở thêm một hướng sản xuất ít lệ thuộc hơn vào hóa chất.

Theo ông Đặng Thế Dương, Phụ trách Phòng Khảo nghiệm phân bón - Trung tâm Khảo kiểm nghiệm Phân bón Quốc gia, mô hình sản xuất phân bón hữu cơ dạng lỏng từ phụ phẩm quá trình sản xuất sợi chuối tại U Minh Thượng mang ý nghĩa thiết thực cả về môi trường và hiệu quả sản xuất nông nghiệp. Mô hình giúp tận dụng nguồn phụ phẩm tại chỗ để tạo ra sản phẩm có giá trị, góp phần giảm chất thải, từng bước hình thành chuỗi sản xuất theo hướng kinh tế tuần hoàn.

Phân bón hữu cơ được tạo ra từ phụ phẩm chuối có thể bổ sung chất hữu cơ và vi sinh vật có lợi, giúp cải thiện độ tơi xốp của đất, kích thích bộ rễ phát triển, tăng sức chống chịu của cây trồng. Qua đó góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị nông sản.

Theo ông Dương, kết quả mô hình thử nghiệm cần tiếp tục nghiên cứu, chuẩn hóa quy trình sản xuất và chuyển giao kỹ thuật để nhân rộng. Về lâu dài, địa phương có thể hình thành mạng lưới thu gom cây chuối, đầu tư dây chuyền sản xuất theo tiêu chuẩn, xây dựng thương hiệu phân bón đặc trưng gắn với vùng nguyên liệu.

Những thân cây chuối sau khi được đốn hạ còn vương cho đời nhiều thứ, nông dân có thêm thu nhập, hợp tác xã có nguyên liệu sản xuất, lao động nông thôn có thêm việc làm.