Tư tưởng về phát triển kinh tế tập thể (KTTT), hợp tác xã (HTX) ở Việt Nam được hình thành từ rất sớm, gắn liền với tên tuổi của Hồ Chí Minh. Ngay từ khi bôn ba tìm đường cứu nước, Người đã quan tâm sâu sắc đến mô hình tổ chức kinh tế mang tính hợp tác. Trong tác phẩm Đường Cách mệnh (1927), Người chỉ rõ bản chất và ý nghĩa của HTX thông qua những triết lý giản dị: “Nhóm lại thành giàu, chia nhau thành khó” hay “Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại thành hòn núi cao”.

Theo Người, HTX không chỉ là một tổ chức kinh tế đơn thuần mà còn mang tính xã hội sâu sắc, phải được xây dựng trên các nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, cùng có lợi và phát triển từ thấp đến cao. Đây chính là nền tảng lý luận quan trọng cho sự hình thành và phát triển của khu vực KTTT ở Việt Nam.

Sau gần hai thập kỷ, ngày 11/4/1964, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi thư tới Đại hội HTX và đội sản xuất nông nghiệp tiên tiến miền núi, trung du. Trong thư, Người ghi nhận những thành tựu nổi bật khi hơn 70% số hộ nông dân đã tham gia HTX, đời sống từng bước được cải thiện. Đồng thời, Người nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục củng cố, phát triển HTX, đặc biệt là gắn sản xuất với bảo vệ tài nguyên, môi trường, coi việc “bảo vệ rừng như bảo vệ nhà cửa của mình”.

Chính từ dấu mốc lịch sử này, ngày 11/4 hằng năm được Thủ tướng Chính phủ quyết định là Ngày Hợp tác xã Việt Nam (Quyết định số 1268/QĐ-TTg ngày 27/7/2011), nhằm tôn vinh vai trò, đóng góp của khu vực KTTT trong sự nghiệp phát triển đất nước.

Năm 2026 đánh dấu chặng đường 80 năm hình thành và phát triển của phong trào HTX Việt Nam. Với chủ đề “Hợp tác xã Việt Nam - 80 năm đồng hành cùng đất nước”, hệ thống Liên minh HTX Việt Nam tổ chức Tháng hành động vì HTX với nhiều hoạt động thiết thực, cao điểm vào tháng 4. Đây là dịp nâng cao nhận thức xã hội về vai trò của KTTT, đồng thời thúc đẩy đổi mới, sáng tạo, chuyển đổi số trong toàn hệ thống HTX.

Liên minh Hợp tác xã tỉnh Phú Thọ phát huy vai trò cầu nối trong phát triển KTTT

Không chỉ dừng ở tăng số lượng, Liên minh HTX Phú Thọ đang hướng tới nâng cao hiệu quả, thúc đẩy chuyển đổi số và liên kết chuỗi để khẳng định vai trò trong nền kinh tế.

Sau sáp nhập, bức tranh kinh tế tập thể (KTTT) tại Phú Thọ có sự thay đổi rõ rệt về quy mô. Tính đến hết quý I/2026, toàn tỉnh có hơn 2.099 HTX, 1.435 tổ hợp tác và 73 quỹ tín dụng nhân dân, thu hút trên 211.000 thành viên. Đây là lực lượng kinh tế không nhỏ, có mặt ở hầu hết các lĩnh vực từ nông nghiệp, công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp đến thương mại, dịch vụ.

Việc mở rộng địa giới hành chính đã tạo ra không gian phát triển mới, đặc biệt trong việc hình thành vùng nguyên liệu tập trung, liên kết sản xuất theo chuỗi và mở rộng thị trường tiêu thụ. Một số HTX đã tận dụng tốt lợi thế này, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, xây dựng thương hiệu, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Doanh thu bình quân của HTX đạt khoảng 1,25 tỷ đồng/đơn vị trong quý I/2026, lợi nhuận đạt khoảng 130 triệu đồng. Mức thu nhập bình quân ước đạt từ 5,5 - 6,5 triệu đồng/người/tháng; xu hướng tăng khoảng 8% - 12% so với cùng kỳ năm 2025.

Ở một số lĩnh vực có hàm lượng kỹ thuật cao hoặc thị trường ổn định như dịch vụ nông nghiệp công nghệ cao, chế biến nông sản xuất khẩu hay vận tải, mức thu nhập còn cao hơn, đạt từ 7 - 9 triệu đồng/tháng. Đặc biệt, hệ thống quỹ tín dụng nhân dân duy trì mức thu nhập từ 9 - 15 triệu đồng/tháng, cho thấy vai trò quan trọng trong cung ứng vốn và ổn định tài chính khu vực nông thôn.

Nhìn tổng thể, khu vực KTTT tại Phú Thọ đang từng bước khẳng định vai trò “cầu nối” - kết nối nông dân với doanh nghiệp, sản xuất với thị trường, khoa học công nghệ với thực tiễn sản xuất.

Sự chuyển biến của khu vực KTTT không chỉ thể hiện qua những con số thống kê mà còn được phản ánh rõ nét qua các mô hình HTX hoạt động hiệu quả.

HTX mì gạo Hùng Lô là một ví dụ điển hình. Từ một làng nghề truyền thống, HTX đã từng bước chuẩn hóa quy trình sản xuất, xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng sản phẩm. Việc đạt chứng nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia và xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn khẳng định năng lực cạnh tranh của sản phẩm nông thôn Việt Nam.

Tương tự, HTX Nấm Tam Đảo đã phát triển đa dạng sản phẩm, trong đó có 11 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 3 - 4 sao cấp tỉnh, đồng thời có sản phẩm được công nhận là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu khu vực phía Bắc. Đây là minh chứng cho hướng đi đúng đắn khi gắn sản xuất với chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.

Ở lĩnh vực trồng trọt, HTX nông nghiệp Mỹ Tân cho thấy hiệu quả của việc tổ chức sản xuất theo quy mô lớn và định hướng thị trường. Với diện tích hơn 86 ha và doanh thu trên 23 tỷ đồng/năm, sản phẩm bưởi Diễn của HTX đã có mặt tại các thị trường như Úc, Anh thông qua doanh nghiệp xuất khẩu. Điều này cho thấy HTX hoàn toàn có thể tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu nếu được tổ chức bài bản.

Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng là nhiều vấn đề tồn tại kéo dài. Đáng chú ý, có tới hơn 22% HTX trên địa bàn đã ngừng hoạt động. Điều này phản ánh một thực tế không ít HTX được thành lập nhưng thiếu nội lực, hoạt động cầm chừng, thậm chí “hữu danh vô thực”.

Định hướng: Nâng “chất” để đi đường dài

Trước thực tế đó, yêu cầu đặt ra không còn là mở rộng số lượng HTX, mà là nâng cao chất lượng hoạt động - từ quản trị, sản xuất đến thị trường.

Nguồn: Bảo Hà Báo Nông nghiệp và Môi trường

Chi tiết bài báo xem tại đây