Trăm năm nghề muối Sa Huỳnh

Sử sách ghi lại, từ thời Pháp thuộc, muối Sa Huỳnh đã trở thành một mặt hàng được người Châu Âu ưa chuộng, nên trong công cuộc khai thác thuộc địa, người Pháp đã huy động và đưa số lượng muối lớn về bản quốc. Ngày nay, cũng chính hạt muối ấy “lúc ngọt, lúc đắng” nhưng diêm dân phường Phổ Thạch (Quảng Ngãi) vẫn nhẫn nại kiên trì giữ gìn và phát huy nghề cổ của tiền nhân.

Địa danh Sa Huỳnh nếu viết đúng có khởi nguyên từ tên gọi Sa Hoàng, có nghĩa là cát vàng. Màu cát ở đây không trắng như ở nơi khác mà lại có màu vàng óng ánh rất đẹp. Những người cao tuổi ở đây cho biết, sở dĩ, phải viết thành Sa Huỳnh, vì chữ “ Hoàng” trùng tên Chúa Nguyễn Hoàng thời Nguyễn. Dưới thời nhà Nguyễn, Sa Huỳnh là vị trí quan trọng để canh phòng mặt biển và cũng kể từ đó nghề muối Sa Huỳnh hình thành. Muối Sa Huỳnh thời chúa Nguyễn không chỉ cung cấp cho người dân Trung Trung Bộ mà còn vượt qua đèo An Khê, lên vùng Tây Nguyên phục vụ đồng bào các dân tộc miền Thượng.

Các nhà nghiên cứu văn hóa Sa Huỳnh cho rằng, chính người Pháp đã xây cánh đồng muối nơi đây giống như hệ thống làm muối trên cánh đồng muối ở nước Pháp. Trong thời kỳ thực dân Pháp đô hộ, hoạt động sản xuất muối Sa Huỳnh được quản lý chặt chẽ, muối được vận chuyển, phân phối qua đường bộ, đường sắt và xuất khẩu như một loại hàng hóa đắt đỏ, độc quyền trong tay người Pháp. Mỗi năm người Pháp chở về bản quốc khoảng 7000 tấn. Tất cả các hoạt động mua bán, sản xuất muối tự do đều bị cho là bất hợp pháp. Theo các tài liệu lưu trữ lại Viện Viễn Đông bác cổ, người Pháp thời bấy giờ gọi Muối Sa Huỳnh là “Vàng trắng” xứ An Nam.

Ngay nay, làng muối Sa Huỳnh thuộc phường Phổ Thạch (Quảng Ngãi) có khoảng 550 hộ diêm dân, với chừng 2.000 nhân khẩu theo nghề làm muối. Với diện tích cánh đồng muối hơn 120 ha, hàng năm làng muối Sa Huỳnh cung cấp cho thị trường từ 8.000 - 9.000 tấn. Vụ làm muối ở Sa Huỳnh bắt đầu từ tháng 3 đến tháng 9 hàng năm.

Độ mặn nước biển nơi đây cao thích hợp với nghề sản xuất muối. Vào thời điểm khi thủy triều dâng lên rút xuống theo chu kỳ cũng là lúc diêm dân ra đồng làm muối. Nghề làm muối là một nghề tương đối vất vả, vì chủ yếu phải làm việc dưới cái nắng như thiêu như đốt của miền Trung.

Nghề làm muối ở Sa Huỳnh có nhiều thăng trầm với nhiều lý do khác nhau. Nên có một dạo làng muối Sa Huỳnh được ví von là “làng muối đắng”, bởi công sức mà diêm dân bỏ ra cho đồng muối trở nên uổng phí, cuộc sống nhọc nhằn. Mặt khác, do giá thành muối không ổn định, và muối Sa Huỳnh vẫn chưa có thương hiệu nên gây nhiều khó khăn cho diêm dân.

Kể từ sau khi được Cục sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu “Muối Sa Huỳnh” vào ngày 17/9/2011, những diêm dân ở làng muối Sa Huỳnh đã mạnh dạn đầu tư và đạt nhiều tiến bộ trong việc áp dụng mô hình sản xuất muối theo phương pháp mới - làm muối trên nền lót bạt hay nền xi măng, thay vì trên nền đất như trước kia. Đồng muối Sa Huỳnh hiện được quy hoạch trong không gian văn hóa Sa Huỳnh.

Tuy nhiên, chưa bao giờ diêm dân Sa Huỳnh lại cảm nhận hạt muối có vị “mặn chát” như 3 năm trong dịch COVID. Mặn là bởi, những hạt muối kết tinh từ công sức của diêm dân rơi vào cảnh “bán không ai mua”. Nhưng từ đầu năm 2023, khi Việt Nam đã khống chế được dịch, cùng với đó, các hiệp định thương mại tự do (FTA) bắt đầu phát huy hiệu lực, hạt muối Sa Huỳnh như bừng tỉnh sau một giấc ngủ dài 1000 ngày trên cát vàng.

Theo diêm dân Nguyễn Quyền lý giải hạt muối Sa Huỳnh “thức giấc” một phần là do thời tiết. Từ đầu năm đến nay, số lượng ngày nắng vùng duyên hải Trung Trung bộ cao, các hiện tượng thời tiết cực đoan ít xảy ra nên bà con có tối đa thời gian canh tác muối. Còn bà Trần Thị Phúc (Phổ Thạnh - Đức Phổ) thì lý giải cho việc này là giá muối hiện nay tăng cao đến 2.500 đồng/kg, tăng gấp 5 lần so với năm trước.

Năm nay, những cực nhọc của diêm dân ở đây đã được đền đáp khi giá muối tăng cao kỷ lục. Người dân địa phương cho biết, đỉnh điểm nhất là vào đầu tháng 3 vừa qua, thương lái thu mua muối tại ruộng cho bà con với giá lên đến 2.500 đồng/kg, cao nhất trong 10 năm qua. Giá muối cao nên diêm dân Sa Huỳnh phấn khởi, có lãi khá. Tuy nhiên, từ trước đến nay, diêm dân ở Sa Huỳnh vẫn không thể quyết định được giá cả mà tùy thuộc vào thương lái thu mua. Bài toán vẫn thường gặp ở đây là khi muối thu hoạch ít thì giá cả tăng, nhưng khi muối được mùa, sản lượng cao lập tức diêm dân bị ép giá./.