Canh tác nông - lâm kết hợp, tăng 'sức khỏe' đất dốc

Các mô hình nông - lâm kết hợp góp phần giảm xói mòn đất dốc, cải thiện độ phì và cấu trúc đất, đa dạng hoá thu nhập.

Giảm hơn 70% lượng đất rửa trôi

Xã Bắc Hà (Lào Cai) là nơi sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số với sinh kế phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên. Địa hình nơi đây chia cắt mạnh với núi cao, độ dốc lớn cùng việc canh tác độc canh cây nông nghiệp kéo dài nhưng thiếu các biện pháp bảo vệ đất đã gây ra tình trạng mất tầng đất bề mặt, làm giảm năng suất cây trồng. Bên cạnh đó, phương thức canh tác sử dụng nhiều phân hóa học và thuốc bảo vệ thực vật, thuốc trừ cỏ càng làm giảm chất hữu cơ và hệ vi sinh vật trong đất.

Dự án “Phục hồi đất bị suy thoái và xây dựng tính bền bỉ với khí hậu ở Lào Cai thông qua nông - lâm kết hợp bền vững nhằm nâng cao sinh kế và cải thiện chuỗi giá trị” (REDAA) đang hướng tới mục tiêu giảm thiểu xói mòn đất, nâng cao sinh kế cho người dân. Dự án được triển khai từ năm 2024 - 2027.

Trước khi dự án được triển khai, rào cản lớn nhất đối với canh tác nông nghiệp tại địa phương là thời tiết cực đoan và tình trạng đất đai cạn kiệt dinh dưỡng. Nắng mưa thất thường cũng ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng. Phần lớn diện tích đất dốc trồng ngô, sắn lâu năm bị suy thoái nghiêm trọng, nghèo chất hữu cơ và thiếu hụt trầm trọng các khoáng chất thiết yếu.

Ông Đỗ Văn Hùng, Quản lý dự án (thuộc Tổ chức Nghiên cứu Nông lâm Quốc tế) cho biết: "Chúng tôi tập trung phát triển các mô hình nông - lâm kết hợp, xen canh cây thân gỗ, cây ăn quả, cây lâm nghiệp với các loại cây ngắn ngày. Việc canh tác theo đường đồng mức mang lại lợi ích kép, vừa giúp bà con tăng thu nhập trên cùng diện tích, vừa giảm xói mòn, cải tạo đất dốc hiệu quả".

Hiệu quả lớn nhất của dự án là góp phần thay đổi tư duy sản xuất của người dân. Từ chỗ quen với lối canh tác lạm dụng hóa chất, bà con đã dần nhận thức được tác hại của thuốc bảo vệ thực vật đối với hệ sinh thái.

Trong mô hình trồng lạc sinh thái, người dân tuyệt đối không sử dụng thuốc trừ cỏ và hạn chế phân bón hóa học. Đối với vùng trồng lê, bà con đã áp dụng thuần thục các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt (VietGAP) nhằm cung cấp ra thị trường những sản phẩm an toàn. Dự án không chỉ góp phần bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu mà còn từng bước nâng tầm giá trị bền vững cho nông sản bản địa.

Đến nay, dự án đã triển được 100ha các mô hình nông - lâm kết hợp tại hơn 300 hộ dân với các loại cây ăn quả như mận vàng, quýt sen, hồng giòn, trám đen, mận Tả Van, lê VH6 và một số cây màu như lạc đỏ, đậu tương, đậu cô ve, đậu đen...

Sau hơn một năm triển khai, mô hình nông - lâm kết hợp đã giúp giảm 71% lượng đất bị rửa trôi so với mô hình đối chứng. Các băng cỏ trồng trên đường đồng mức giúp giữ dinh dưỡng trong đất và giảm xói mòn.

Mô hình trồng lạc đỏ theo hướng sinh thái được triển khai tại thôn Nậm Làn, Cốc Cài (xã Bắc Hà) áp dụng các biện pháp quản lý cây trồng theo hướng hữu cơ, sử dụng các nguồn vật liệu sẵn có tại địa phương để cải tạo đất, không sử dụng thuốc diệt cỏ và hạn chế thấp nhất phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật.

Ông Vàng Seo Sỉnh, hộ dân tham gia dự án chia sẻ: "Quá trình chăm sóc cây trồng hoàn toàn dựa vào phân chuồng, việc làm cỏ cũng được tiến hành thủ công bằng cuốc chứ không dùng hóa chất diệt cỏ". Nhờ phương thức canh tác an toàn và thân thiện với môi trường, chỉ sau khoảng 3 tháng, nương lạc của gia đình ông Sỉnh cho thu hoạch với chất lượng củ đồng đều.

Theo tính toán của ông Sỉnh, nếu cây ngô truyền thống hiện chỉ bán được với mức giá bấp bênh từ 6.000 - 7.000 đồng/kg thì cây lạc sinh thái mang lại giá trị kinh tế gấp nhiều lần. Cụ thể, lạc nhân có thể bán được khoảng 60.000 - 80.000 đồng/kg, nếu rang sẵn giá được nâng lên mức 90.000 - 100.000đồng/kg. Nhận thấy rõ lợi ích vượt trội và đầu ra ổn định, gia đình ông Sỉnh sẽ tiếp tục mở rộng quy mô sản xuất, từng bước đưa cây lạc thành hướng phát triển kinh tế bền vững.

Trên lê, dưới lạc

Đối với chuỗi giá trị lê VH6 với vùng sản xuất hơn 3,4ha gồm 9 hộ nông dân tham gia đang trong giai đoạn kinh doanh, trên cơ sở nguồn lực và diện tích hiện có của người dân, dự án phối hợp với Hội Nông dân xã Bắc Hà hỗ trợ thành lập Tổ Hội nông dân nghề nghiệp trồng, chăm sóc và phát triển cây lê VH6 nhằm tăng cường liên kết giữa các hộ và tạo cơ sở pháp lý cho việc cấp chứng nhận VietGAP.

Bên cạnh đó, dự án đã tổ chức các hoạt động tập huấn, hướng dẫn và hỗ trợ kỹ thuật thực hành nông nghiệp tốt, bao gồm quản lý dinh dưỡng, sử dụng vật tư nông nghiệp an toàn, quản lý dịch hại, thu hoạch, bảo quản sản phẩm và ghi chép nhật ký sản xuất nhằm truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Anh Ly Seo Dũng ở thôn Bản Phố 2 đã mạnh dạn chuyển đổi diện tích sản xuất kém hiệu quả sang trồng giống lê VH6. Sau 4 năm chăm sóc, vườn lê đã cho hiệu quả kinh tế cao hơn hẳn cây ngô, sắn.

Anh Dũng chia sẻ: "Nhờ tuân thủ đúng kỹ thuật chăm sóc, vườn lê cho năng suất vượt trội, quả to, đều, chỉ một đến hai quả đã đạt trọng lượng 1kg, bán được với giá cao, đảm bảo an toàn sức khỏe của mình và người tiêu dùng".

Đặc biệt, gia đình anh còn áp dụng phương pháp canh tác nông nghiệp sinh thái để tối ưu hóa diện tích. Ngay dưới những tán lê, anh Dũng xen canh các cây họ đậu, vừa giúp che phủ bề mặt, hạn chế cỏ dại, vừa đóng vai trò như một lớp phân bón tự nhiên giúp cải tạo đất, cung cấp thêm dinh dưỡng cho vườn cây ăn quả.