Người cao tuổi và nông thôn: [Bài 1] Nguồn vốn còn bị bỏ quên

Người cao tuổi không chỉ là đối tượng an sinh mà còn là lực lượng giữ nhịp sản xuất và tạo nền tảng cho phát triển bền vững ở nông thôn.

Việt Nam hiện có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên và con số này sẽ tiến gần 18 triệu vào năm 2030. Đằng sau những thống kê ấy không chỉ là câu chuyện về già hóa dân số, mà còn là một câu hỏi lớn đối với phát triển nông thôn: ai sẽ duy trì sản xuất khi lực lượng lao động trẻ ngày càng rời xa đồng ruộng?

Trong nhiều năm qua, khi nhắc đến người cao tuổi, các cuộc thảo luận thường tập trung vào chăm sóc sức khỏe, trợ giúp xã hội hay chính sách phúc lợi. Đây đều là những chính sách cần thiết. Tuy nhiên nếu chỉ nhìn người cao tuổi dưới góc độ là nhóm cần được chăm sóc thì sẽ chưa phản ánh đầy đủ vai trò của họ trong đời sống kinh tế - xã hội. Trên thực tế, họ vẫn đang là một phần của lực lượng sản xuất và đóng vai trò đặc biệt đối với sự ổn định của kinh tế nông hộ và sự phát triển của nông thôn.

Điều đó cho thấy đã đến lúc cần nhìn người cao tuổi bằng một lăng kính rộng hơn. Bên cạnh vai trò là đối tượng của chính sách an sinh, họ còn là nguồn lực phát triển, trong đó sức khỏe chính là "vốn" để tiếp tục đóng góp cho gia đình, cộng đồng và nền kinh tế nông thôn.

"Phần chìm" đang nâng đỡ kinh tế nông thôn

Khi nói đến những yếu tố quyết định sự phát triển của nông nghiệp, người ta thường nhắc đến đất đai, vốn đầu tư, cơ giới hóa, chuyển đổi số hay khoa học công nghệ. Tuy nhiên, có một nguồn lực rất quan trọng nhưng lại ít được nhìn thấy trong các báo cáo thống kê, đó là vai trò của người cao tuổi.

Trong bối cảnh lao động trẻ tiếp tục rời quê để tìm kiếm cơ hội việc làm tốt hơn, nhiều vùng nông thôn hiện nay chủ yếu dựa vào lực lượng trung niên và người cao tuổi để duy trì hoạt động sản xuất. Không ít hộ gia đình vẫn vận hành ổn định nhờ những người ông, người bà ngày ngày chăm sóc cây trồng, vật nuôi, quản lý đất đai, theo dõi mùa vụ và đảm nhận nhiều công việc vốn trước đây do lực lượng lao động trẻ thực hiện.

Đóng góp của họ không chỉ thể hiện qua những giờ lao động trên đồng ruộng. Trong nhiều gia đình, người cao tuổi còn là "hậu phương" để con cháu yên tâm tham gia thị trường lao động. Họ chăm sóc cháu nhỏ, quán xuyến việc nhà, trông coi đất đai và hỗ trợ các công việc sản xuất. Sự sẻ chia ấy giúp nhiều lao động trẻ có điều kiện làm việc xa quê, gia tăng thu nhập và cải thiện đời sống gia đình.

Nếu thiếu vai trò của người cao tuổi, nhiều hộ nông thôn sẽ phải đối mặt với chi phí chăm sóc trẻ em lớn hơn, thu nhập giảm sút và cơ hội phát triển kinh tế bị thu hẹp.

Một giá trị khác cũng cần được ghi nhận là tri thức sản xuất. Qua nhiều năm gắn bó với đồng ruộng, người cao tuổi tích lũy vốn kinh nghiệm phong phú về thổ nhưỡng, mùa vụ, tập quán canh tác cũng như cách ứng phó với thiên tai, dịch bệnh. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp và thị trường nông sản liên tục biến động, những kinh nghiệm ấy vẫn là tài sản quý giá đối với mỗi hộ nông dân.

Những giá trị ấy tuy khó lượng hóa nhưng lại góp phần giữ cho kinh tế nông hộ vận hành ổn định trước nhiều biến động.

Khi một người cao tuổi phải nghỉ lao động vì bệnh tật, năng lực sản xuất của gia đình không chỉ suy giảm mà còn kéo theo nhiều hệ lụy khác như tăng chi phí chăm sóc, giảm thu nhập và buộc các thành viên khác phải thay đổi kế hoạch việc làm.

Có thể nói, phía sau sự ổn định của nhiều hộ gia đình nông thôn hôm nay là những đóng góp thầm lặng của người cao tuổi - nguồn lực vẫn chưa được nhìn nhận đầy đủ trong các chính sách phát triển.

Sức khỏe là nguồn vốn của kinh tế nông hộ

Theo số liệu năm 2024, tuổi thọ trung bình của người Việt Nam đã đạt 74,7 tuổi. Hiện cả nước vẫn có khoảng 32 triệu lao động làm việc ở khu vực nông thôn. Điều đó cho thấy nông thôn tiếp tục là không gian kinh tế quan trọng nhưng cũng là nơi chịu tác động trực tiếp của quá trình già hóa dân số.

Điều quan trọng không chỉ là người dân sống lâu hơn mà còn phải sống khỏe hơn.

Ở góc độ kinh tế phát triển, sức khỏe không đơn thuần là trạng thái không có bệnh tật mà là điều kiện để con người tiếp tục lao động, tạo thu nhập, duy trì sinh kế và đóng góp cho cộng đồng. Vì vậy, sức khỏe của người cao tuổi cần được nhìn nhận như một nguồn vốn phát triển.

Thực tế cho thấy sau tuổi nghỉ hưu, nhiều người vẫn tiếp tục làm nông nghiệp, chăn nuôi, kinh doanh nhỏ hoặc tham gia các hoạt động tạo thu nhập cho gia đình. Điều đó phản ánh một đặc điểm riêng của nông thôn Việt Nam: già hóa dân số không đồng nghĩa với việc người cao tuổi rời khỏi lực lượng sản xuất.

Ngược lại, họ vẫn đang góp phần duy trì hoạt động kinh tế của hàng triệu hộ gia đình. Ở nhiều làng quê, hình ảnh những người ông, người bà cần mẫn trên đồng ruộng, chăm sóc đàn gia súc, thu hoạch nông sản hay quán xuyến việc nhà đã trở nên quen thuộc. Trong khi con cháu đi làm tại các khu công nghiệp hoặc thành phố, người cao tuổi là những người giữ nhịp sinh hoạt và sản xuất của cả gia đình.

Vì vậy, khi sức khỏe của họ suy giảm, tác động không chỉ dừng lại ở bản thân người bệnh mà nhanh chóng lan sang toàn bộ kinh tế nông hộ.

Con cháu có thể phải nghỉ việc để chăm sóc cha mẹ; kế hoạch sản xuất bị gián đoạn; chi phí y tế tăng lên trong khi nguồn thu giảm xuống. Những tổn thất ấy còn bao gồm cả "chi phí cơ hội" - những cơ hội việc làm, thời gian lao động hay kế hoạch sản xuất bị bỏ lỡ vì gia đình phải chuyển nguồn lực sang chăm sóc người bệnh.

Nếu chỉ tính các khoản chi khám chữa bệnh mà bỏ qua những tổn thất này thì sẽ chưa đánh giá đầy đủ giá trị kinh tế của việc duy trì sức khỏe người cao tuổi.

Không chỉ vậy, khi còn khỏe mạnh, người cao tuổi còn giúp giảm đáng kể gánh nặng chăm sóc trong gia đình, đặc biệt đối với phụ nữ nông thôn. Việc chăm sóc cháu nhỏ, quán xuyến việc nhà hay hỗ trợ sản xuất tạo điều kiện để con cháu, nhất là phụ nữ, có thêm thời gian tham gia thị trường lao động, học tập và nâng cao kỹ năng nghề nghiệp.

Đó cũng là lý do sức khỏe người cao tuổi cần được nhìn nhận như một nguồn vốn phát triển của kinh tế nông hộ và nông thôn, thay vì chỉ là vấn đề của chính sách an sinh xã hội. Một nền nông nghiệp hiện đại không chỉ cần công nghệ mới, vốn đầu tư hay chuyển đổi số, mà còn cần những con người đủ sức khỏe để tiếp tục lao động, truyền nghề và giữ gìn những giá trị bền vững của cộng đồng.

Nguồn: PGS.TS. Nguyễn Thị Minh Hiền và TS. Trần Nguyên Thành

Nhóm nghiên cứu mạnh Quản lý phát triển nông thôn, Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Chi tiết bài báo xem tại đây