Mưa trái mùa khiến diêm dân lao đao: [Bài cuối] Thích ứng để nâng giá muối

Trước biến động thời tiết và thị trường, nghề muối TP.HCM buộc phải thay đổi cách sản xuất, nâng chất lượng và giá trị hạt muối để diêm dân ổn định sinh kế lâu dài.

Nghề muối trước những thách thức mới

Thông thường vào thời điểm này, nếu là những ngày nắng gắt, trên cánh đồng muối trắng xóa khắp TP.HCM như: Long Điền, Lý Nhơn, Thạnh An, Cần Giờ… nhiều diêm dân vẫn miệt mài cào muối. Nghề làm muối ở vùng ven biển TP.HCM có nơi đã tồn tại hàng trăm năm, gắn với sinh kế của hàng nghìn hộ dân. Đặc biệt, thương hiệu “muối Bà Rịa” nức tiếng cả nước, vốn nổi tiếng với hạt muối trắng, vị đậm và chất lượng cao.

Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, nghề muối đứng trước nhiều thách thức. Thời tiết ngày càng thất thường, mưa trái mùa xuất hiện ngay trong cao điểm thu hoạch khiến nhiều ruộng muối "trắng tay" chỉ sau một trận mưa lớn.

Theo Chi cục Phát triển nông thôn TP.HCM, niên vụ 2024 - 2025, diện tích sản xuất muối trên địa bàn đạt khoảng 2.080 ha với hơn 1.000 hộ diêm dân tham gia. Tổng sản lượng thu hoạch đạt hơn 108.000 tấn, năng suất bình quân khoảng 53 tấn/ha.

“Muối trải bạt chiếm hơn 77% diện tích. Phương pháp này giúp rút ngắn thời gian kết tinh muối, nâng cao năng suất và cải thiện chất lượng sản phẩm so với phương pháp truyền thống”, ông Vũ Ngọc Đăng, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn TP.HCM đánh giá.

Dù vậy, rủi ro từ thời tiết vẫn là nỗi lo thường trực của diêm dân. Chỉ riêng niên vụ vừa qua, mưa trái mùa đã làm thiệt hại khoảng 10.000 - 17.000 tấn muối. Với người làm muối, đó không chỉ công sức của cả một mùa nắng gió mà cả vốn liếng bị cuốn theo những dòng nước mưa.

Giá muối cũng chưa thật sự ổn định. Ông Phạm Văn Hồng Hà, diêm dân tại xã Lý Nhơn cho biết, muối sản xuất theo phương pháp truyền thống hiện dao động từ 800 đến 1.300 đồng/kg, trong khi muối trải bạt khoảng 1.100 đến 1.400 đồng/kg. Mức giá này khiến nhiều diêm dân chỉ đủ trang trải chi phí sản xuất và công lao động.

Trong khi đó, quá trình đô thị hóa và chuyển dịch cơ cấu kinh tế ven biển cũng khiến diện tích sản xuất muối có xu hướng thu hẹp. Theo quy hoạch, diện tích đất làm muối của TP.HCM giai đoạn 2024 - 2025 khoảng 3.086 ha. Tuy nhiên, định hướng đến năm 2030, diện tích này sẽ giảm còn khoảng 1.608 ha để phù hợp với quy hoạch phát triển đô thị và kinh tế biển.

Dù vậy, với nhiều hộ dân ven biển, nghề muối vẫn đem lại nguồn sinh kế quan trọng. Ngoài cung cấp muối cho thị trường tiêu dùng, muối từ các cánh đồng ven biển TP.HCM còn được vận chuyển đến nhiều địa phương khác.

Hiện, khoảng 18.000 - 20.000 tấn muối mỗi năm được cung cấp cho các nhà thùng sản xuất nước mắm truyền thống tại Phú Quốc. Ngoài ra, muối còn phục vụ chế biến thực phẩm và cung cấp cho các tàu cá tại các cảng biển trong khu vực.

Hướng tới nâng giá trị hạt muối

Theo ông Vũ Ngọc Đăng, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn TP.HCM, trước những khó khăn của nghề muối, TP.HCM đã triển khai nhiều giải pháp nhằm ổn định sản xuất và nâng cao giá trị hạt muối.

Một trong những giải pháp quan trọng là đầu tư hạ tầng phục vụ sản xuất muối. Nhiều công trình đã được triển khai trong những năm gần đây như nâng cấp hệ thống thủy lợi tại khu vực Long Điền với diện tích khoảng 375 ha, xây dựng đường và cầu vào khu sản xuất muối tại xã Lý Nhơn dài gần 7 km, cùng các tuyến đê vận chuyển muối dài hơn 4 km tại Lý Nhơn và Thạnh An.

“Các công trình này giúp cải thiện điều kiện sản xuất, giảm chi phí vận chuyển và tạo thuận lợi cho diêm dân trong tiêu thụ sản phẩm. Bên cạnh đó, thành phố cũng hỗ trợ diêm dân ứng dụng tiến bộ kỹ thuật. Nhiều hợp tác xã và hộ sản xuất đã được hỗ trợ bạt trải ruộng, máy lu nền và các thiết bị phục vụ sản xuất”, ông Đăng trao đổi.

Nhờ đó, việc áp dụng phương pháp sản xuất muối trải bạt không chỉ giúp tăng năng suất mà còn cải thiện độ sạch của sản phẩm, tạo điều kiện để phát triển các sản phẩm muối chất lượng cao.

TP.HCM cũng đã xây dựng quy trình sản xuất muối tinh từ nguyên liệu muối trải bạt tại địa phương với công suất khoảng 100 kg mỗi giờ. Sản phẩm muối tinh đạt tiêu chuẩn quốc gia về muối thực phẩm, mở ra hướng nâng cao giá trị gia tăng cho hạt muối.

Trong bối cảnh đó, việc hình thành các chuỗi liên kết tiêu thụ muối đang trở thành hướng đi cần thiết. Một số doanh nghiệp đã duy trì thu mua muối ổn định từ diêm dân. Đơn cử như Công ty TNHH Sản xuất Thương mại Phương Hiền, mỗi năm thu mua từ 10.000 - 15.000 tấn muối để chế biến và phân phối ra thị trường.

Các hợp tác xã sản xuất muối tại địa phương cũng từng bước đóng vai trò cầu nối giữa diêm dân với doanh nghiệp và thị trường.

Song song với đó, thành phố đã ban hành nhiều chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất nông nghiệp, trong đó có nghề muối. Các chính sách hỗ trợ lãi suất, khuyến khích liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản đã tạo điều kiện để diêm dân đầu tư cải tiến kỹ thuật.

Trong định hướng lâu dài, ông Hoàng Xuân Chính, Phó Hiệu trưởng trường Cao đẳng Lương thực - thực phẩm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng nghề muối tại TP.HCM cần được tổ chức lại theo hướng tập trung, ứng dụng công nghệ và phát triển các sản phẩm muối có giá trị cao.

“Bên cạnh muối nguyên liệu, TP.HCM có thể phát triển các sản phẩm muối tinh, muối thực phẩm, muối dược liệu hoặc các sản phẩm phục vụ du lịch trải nghiệm. Khi được chế biến sâu và xây dựng thương hiệu, giá trị của hạt muối có thể tăng lên nhiều lần so với muối thô”, ông Hoàng Xuân Chính đề xuất.

Tại ấp đảo Thiềng Liềng (xã Thạnh An), nghề muối cũng đang được nâng tầm với việc phát triển du lịch cộng đồng, trải nghiệm nghề làm muối kết hợp với tìm hiểu lịch sử của nghề. Tại đây, du khách cũng có thể được sử dụng dịch vụ ngâm chân thảo dược bằng muối, có nhiều lợi ích cho sức khỏe. Thạnh An cũng là địa phương có 4 sản phẩm OCOP 3 sao về muối.