Lấy đo đếm phát thải làm nền tảng cho đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao

Nếu coi sản xuất giảm phát thải là nền móng của ngành lúa gạo tương lai, MRV chính là công cụ biến những thay đổi trên đồng ruộng thành dữ liệu có thể kiểm chứng.

Sau 2 năm triển khai, Đề án "Phát triển bền vững 1 triệu hecta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đến năm 2030" đang đứng trước yêu cầu mới. Đó là, không chỉ giảm phát thải mà phải chứng minh được đã giảm bao nhiêu.

Đây cũng là lý do Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang gấp rút trình Thủ tướng phương án điều chỉnh kế hoạch thực hiện giai đoạn 2026-2030, với trọng tâm là xây dựng hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải (MRV) làm nền tảng cho toàn bộ đề án.

Trong giai đoạn đầu, thành công của đề án được đo bằng những thay đổi trên đồng ruộng. Diện tích thực hiện đạt gần 400.000 ha, gấp đôi so với mục tiêu 180.000 ha, và toàn bộ đều áp dụng các tiến bộ kỹ thuật trong sản xuất lúa.

Việc sử dụng giống lúa chất lượng cao được áp dụng trên 100% diện tích. Lượng giống gieo sạ được giảm từ 30-50%, lượng phân đạm giảm khoảng 30% và số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm từ 2-3 lần so với phương thức canh tác truyền thống. Lượng nước tưới cũng giảm khoảng 20%.

Đặc biệt, khoảng 500 lớp tập huấn đã được tổ chức cho hơn 23.000 nông dân. Mạng lưới khuyến nông cộng đồng được hình thành tại hầu hết các xã trong vùng với khoảng 10.000 thành viên tham gia hỗ trợ kỹ thuật. Tỷ lệ cơ giới hóa và liên kết sản xuất liên tục tăng. Nhiều mô hình còn cho thấy khả năng giảm chi phí sản xuất trong khi vẫn duy trì năng suất và chất lượng hạt gạo.

Tuy nhiên, khi đề án bước sang giai đoạn mở rộng quy mô, ngành nông nghiệp đặt trọng tâm vào việc lượng hóa được kết quả giảm phát thải trên từng vùng sản xuất. Tại cuộc họp với các cơ quan chuyên môn sáng 19/6 về đề án, Thứ trưởng Hoàng Trung cho rằng, 2 cấu phần quan trọng nhất của giai đoạn tới là quy trình canh tác và quy trình MRV (đo đạc - báo cáo - thẩm định).

Trong đó, MRV phải được xây dựng theo chuẩn quốc tế, có cơ chế kiểm chứng độc lập và đủ khả năng xác định đường cơ sở phát thải cũng như lượng giảm phát thải đạt được sau khi áp dụng các biện pháp kỹ thuật. Theo ông, đây là nền tảng để các địa phương có thể triển khai thống nhất, đồng thời tạo cơ sở cho việc đánh giá hiệu quả thực sự của đề án.

Khoảng trống lớn hiện nay là nhiều địa phương đã triển khai sản xuất giảm phát thải nhưng chưa có đủ điều kiện để chứng minh kết quả. Viện trưởng Viện Môi trường Nông nghiệp Mai Văn Trịnh cho biết, một số tỉnh đã xây dựng được quy trình MRV trên diện tích hàng nghìn ha, song thiếu kinh phí để đo đạc, giám sát và duy trì hệ thống.

Trong khi Quyết định 1490/2023/QĐ-TTg hiện hành chưa quy định rõ nhiệm vụ và nguồn lực dành cho hoạt động này. Hệ quả là nhiều nơi có nhu cầu chứng minh kết quả giảm phát thải nhưng chưa có công cụ và cơ chế phù hợp để thực hiện.

Khi sản xuất lúa phát thải thấp được gắn với tăng trưởng xanh, tài chính xanh và các tiêu chuẩn quốc tế, dữ liệu phát thải trở thành một loại "hạ tầng mềm" của ngành lúa gạo. Nếu không đo đếm được, các kết quả giảm phát thải sẽ chỉ dừng ở mức cam kết hoặc ước tính. Nếu không được kiểm chứng, rất khó tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm hoặc huy động các nguồn lực hỗ trợ trong tương lai.

Chính vì vậy, nhiều nội dung đang được Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tham mưu, đề xuất điều chỉnh trong giai đoạn 2026-2030, xoay quanh việc vận hành MRV trên thực tế. Không chỉ cần quy trình kỹ thuật thống nhất, hệ thống này còn đòi hỏi đội ngũ nhân lực được đào tạo, nguồn kinh phí duy trì hoạt động đo đạc, cơ chế kiểm tra, giám sát độc lập và nền tảng dữ liệu đủ khả năng quản lý trên quy mô lớn.

Bài toán con người, vì thế, nổi lên như một thách thức không kém công nghệ. Thứ trưởng Hoàng Trung lưu ý, muốn làm lúa giảm phát thải thì trước hết phải áp dụng được MRV. Muốn áp dụng MRV phải có lực lượng được tập huấn, có kinh phí để triển khai và có cơ chế vận hành lâu dài ở địa phương. Nếu chỉ ban hành quy trình mà không có nguồn lực thực hiện, việc lượng hóa phát thải sẽ rất khó đi vào thực tế.

Bên cạnh MRV, yêu cầu hoàn thiện hạ tầng phục vụ sản xuất giảm phát thải cũng được đặt ra. Các giải pháp như tưới ngập khô xen kẽ (AWD), thu gom rơm rạ sau thu hoạch hay cơ giới hóa đồng bộ đều phụ thuộc vào khả năng đầu tư hệ thống thủy lợi, máy móc và logistics sau thu hoạch.

Theo Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn Lê Đức Thịnh, khoảng 4.000 tỷ đồng tín dụng đã được huy động cho đề án, song quy mô này vẫn còn khá nhỏ so với nhu cầu thực tế của toàn vùng. Nhiều địa phương cũng kiến nghị mở rộng điều kiện tiếp cận vốn cho hợp tác xã và các chuỗi liên kết.

Tuy nhiên, khác với giai đoạn đầu khi hạ tầng được xem là động lực mở rộng diện tích, ở giai đoạn hiện nay vai trò của hạ tầng đang gắn chặt với khả năng thực thi MRV. Hệ thống thủy lợi phải đủ linh hoạt để thực hiện quy trình quản lý nước. Hoạt động thu gom rơm rạ phải được tổ chức đồng bộ để giảm phát thải sau thu hoạch. Nói cách khác, đầu tư hạ tầng không còn là mục tiêu riêng mà trở thành điều kiện để dữ liệu giảm phát thải phản ánh đúng thực tế sản xuất.

Hai năm đầu tiên của đề án chủ yếu trả lời câu hỏi liệu nông dân có thể thay đổi cách canh tác hay không. Những kết quả đạt được đã cho câu trả lời khẳng định. Giai đoạn 2026-2030 đặt ra bài toán khó hơn, là làm thế nào để chứng minh những thay đổi đó đã tạo ra bao nhiêu giá trị về môi trường, kinh tế và phát thải carbon.

Đó cũng là lý do việc sửa đổi Quyết định 1490 không đơn thuần là điều chỉnh kế hoạch thực hiện theo phạm vi địa giới hành chính mới, mà còn để chuyển trọng tâm từ mở rộng diện tích sang chuẩn hóa hệ thống đo đếm.

Nếu coi sản xuất giảm phát thải là nền móng của ngành lúa gạo trong tương lai, thì MRV chính là công cụ để biến những thay đổi trên đồng ruộng thành dữ liệu có thể kiểm chứng, so sánh và công nhận. Tuy nhiên, để hệ thống này vận hành hiệu quả, Thứ trưởng Hoàng Trung nhấn mạnh, cơ quan chuyên môn và địa phương phải trả lời được 3 câu hỏi: "Đăng ký bao nhiêu, ai đăng ký, đăng ký đến đâu?".

Bởi chỉ khi xác định được chính xác phạm vi áp dụng và mức độ tuân thủ, kết quả giảm phát thải mới có thể được lượng hóa và kiểm chứng một cách đáng tin cậy.

Nguồn: Bảo Thắng Báo Nông nghiệp và Môi trường

Chi tiết bài báo xem tại đây