Bên cạnh đó, các nghiên cứu về mô hình học sâu mở ra triển vọng dự báo mực nước trước từ 24 đến 48 giờ tại hệ thống Tích - Bùi. Đây là hướng nghiên cứu có tiềm năng, nhưng cần tiếp tục kiểm định qua nhiều trận lũ và các điều kiện vận hành khác nhau trước khi ứng dụng rộng rãi trong nghiệp vụ.

Theo tôi, bước tiếp theo không chỉ là dự báo “mực nước sông sẽ lên bao nhiêu”, mà phải tiến tới cảnh báo dựa trên tác động.

Hệ thống cần trả lời được những câu hỏi thiết thực với người dân: Làng nào có khả năng ngập? Ngập sâu khoảng bao nhiêu? Khu vực nào có nguy cơ bị chia cắt? Tuyến đường nào có thể không đi lại được? Trường học, trạm y tế và khu dân cư nào cần ưu tiên bảo vệ? Khi nào cần sơ tán?

Muốn làm được điều đó, chúng ta cần tích hợp dữ liệu từ trạm quan trắc, radar mưa, ảnh vệ tinh, mô hình thủy văn - thủy lực, AI và dữ liệu từ cộng đồng. Khi các nguồn dữ liệu được kết nối, chúng ta có thể chuyển từ cách quản lý mang tính phản ứng sang chủ động hơn, lấy an toàn của người dân làm trung tâm.

Tổ chức lại không gian sống để thích ứng với lũ

Nếu phải đưa ra một giải pháp căn cơ, dài hạn cho các “làng ngập lụt” ven sông Bùi, sông Đáy, ông sẽ kiến nghị những việc gì cần làm trước?

Theo tôi, trước hết phải cập nhật đầy đủ bản đồ nguy cơ, rủi ro lũ và đưa những dữ liệu đó vào thực chất trong quy hoạch dân cư, sử dụng đất và đầu tư hạ tầng.

Cùng với đó, cần kiểm soát phát triển mới tại những khu vực ngập sâu, ngập thường xuyên; bảo vệ hành lang thoát lũ, vùng trũng, ao hồ và những không gian có khả năng chứa nước. Hệ thống hồ chứa, đê, cống, trạm bơm, lòng dẫn và giao thông cũng phải được tính toán đồng bộ trên toàn lưu vực, tránh tình trạng xử lý ngập ở nơi này lại làm tăng rủi ro ở nơi khác.

Mỗi cộng đồng trong vùng có nguy cơ ngập cần có phương án thích ứng, cảnh báo, sơ tán và bảo vệ tài sản phù hợp.

Công nghệ đang mở ra nhiều hướng mới, từ bản đồ ngập, viễn thám đến AI và dữ liệu cộng đồng. Song công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với quy hoạch và tổ chức cộng đồng.

Vì thế, giải pháp lâu dài không phải là cố ngăn nước bằng mọi giá, mà là quản lý rủi ro chủ động: nơi cần bảo vệ thì bảo vệ, nơi cần dành cho nước thì giữ cho nước, còn cộng đồng sống trong vùng ngập phải được tổ chức để thích ứng an toàn hơn.

Khi nhìn nhận “làng ngập lụt” theo cách đó, bài toán không còn chỉ là chống một trận lũ, mà là tổ chức lại không gian sống, hạ tầng và sinh kế để người dân an toàn hơn.

Trân trọng cảm ơn ông!