Giữ vùng nguyên liệu để ổn định chế biến, xuất khẩu nông sản

Thứ trưởng Trần Thanh Nam cảnh báo nguy cơ thiếu nguyên liệu và đề nghị các bên củng cố liên kết sản xuất, bảo vệ vùng nguyên liệu và nâng trách nhiệm trong toàn chuỗi.

Sáng 4/3, tại Hội nghị Tổng kết công tác quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm, chế biến, phát triển thị trường năm 2025 và triển khai kế hoạch hành động năm 2026, Thứ trưởng Trần Thanh Nam cam kết, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, tiêu chuẩn, quy chuẩn và tăng cường phân cấp quản lý an toàn thực phẩm theo hướng “trên xây cơ chế, dưới chủ động thực thi”.

Ông đánh giá năm 2025 có nhiều khó khăn, tác động tới công tác chỉ đạo điều hành, nhưng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường vẫn giữ được vai trò “đầu mối tổng hợp” những vấn đề liên quan đến chất lượng, an toàn thực phẩm, chế biến và phân phối.

Không thể đổ hết cho cơ quan quản lý

Theo ông, khi xảy ra vướng mắc, địa phương cần phối hợp chặt với các cục chuyên ngành và không nên “đẩy hết” trách nhiệm lên cơ quan Trung ương. “Chúng ta cùng phối hợp thì rất tốt", lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh và thông tin thêm, rằng đã yêu cầu định kỳ 3 tháng 1 lần, các địa phương có báo cáo để nắm bắt tình hình và kịp thời tháo gỡ.

Báo cáo do Phó Cục trưởng Lê Thanh Hòa trình bày tại hội nghị làm rõ nội dung này. Trong năm 2025, cơ quan quản lý đã chuyển mạnh phương thức kiểm tra từ “theo kế hoạch” sang kiểm tra đột xuất, hậu kiểm, đồng thời triển khai các đoàn kiểm tra liên ngành tại địa phương vào những cao điểm như Tết Nguyên đán, mùa lễ hội xuân và Tháng hành động vì an toàn thực phẩm. 11.911 cơ sở sản xuất, kinh doanh vật tư nông nghiệp và nông lâm thủy sản đã được kiểm tra; 549 cơ sở bị xử phạt với tổng số tiền 15,622 tỷ đồng.

Ngoài tổ chức 3 đoàn kiểm tra liên ngành tại Hà Nội, Ninh Bình, Phú Thọ trong tháng 9/2025, Bộ còn phối hợp các tổ chức chính trị - xã hội như Hội Nông dân, Hội Liên hiệp Phụ nữ... để tuyên truyền, vận động sản xuất, kinh doanh nông sản thực phẩm chất lượng, an toàn. Chuỗi cung ứng nông, lâm, thủy sản ở các địa bàn trọng điểm được rà soát liên tục.

Lãnh đạo Cục nhấn mạnh, hầu hết thủ tục hành chính trong lĩnh vực quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm đã được phân cấp, giải quyết tại địa phương, còn Bộ tập trung vào hướng dẫn, kiểm tra, giám sát và xử lý các vấn đề phức tạp mang tính liên vùng, liên ngành. Tuy nhiên, trong bối cảnh sắp xếp tổ chức, triển khai chính quyền địa phương hai cấp, việc thay đổi vị trí việc làm và hợp nhất cơ quan khiến công tác phối hợp giữa các địa phương, cơ quan mới hợp nhất chưa thực sự đồng bộ, bài bản.

"Quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm phải dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn và truy xuất nguồn gốc", Thứ trưởng Trần Thanh Nam nhấn mạnh định hướng này và dẫn thực tế, cơ quan quản lý vẫn nhận cảnh báo từ một số thị trường xuất khẩu về việc doanh nghiệp có chứng nhận quốc tế như HACCP, ISO nhưng vẫn vi phạm. Điều này cho thấy khâu tuân thủ điều kiện và giám sát tại địa phương có lúc còn lơi lỏng.

Với lĩnh vực chế biến, ông đánh giá năng lực công nghệ của nhiều nhà máy Việt Nam đã ở mức cao, thuộc tốp đầu châu lục. Do đó, cơ quan quản lý không cần đi sâu kiểm tra “công nghệ nào”, mà phải tập trung vào giám sát tiêu chuẩn, quy chuẩn.

Chủ động vùng nguyên liệu và dự báo thị trường

Bước sang năm 2026, bên cạnh phân cấp quản lý an toàn thực phẩm, Thứ trưởng Trần Thanh Nam đặc biệt lưu ý tới vấn đề thiếu nguyên liệu, coi đây là “mâu thuẫn lâu năm”. Dù Việt Nam có lợi thế nông nghiệp, doanh nghiệp vẫn thiếu nguyên liệu đầu vào cho chế biến, xuất khẩu. Ông cho rằng cốt lõi nằm ở liên kết sản xuất yếu, hợp đồng giữa doanh nghiệp và vùng nguyên liệu chưa đúng bản chất.

Ông nhắc đến cơ chế liên kết theo chuỗi của Nghị định 98/2018/NĐ-CP, trong đó hợp đồng là “hợp đồng sản xuất” (không phải hợp đồng mua bán), bao gồm thỏa thuận về hỗ trợ sản xuất, bao tiêu, chế biến, tiêu thụ. Thứ trưởng đề nghị hiệp hội, địa phương phải rà soát thực chất số doanh nghiệp làm được liên kết theo chuỗi, báo cáo định kỳ và coi đây là nhiệm vụ trọng tâm.

“Không có liên kết thì không thể có vùng nguyên liệu và chất lượng được. Và cũng không thể đảm bảo giá ổn định”, lãnh đạo Bộ chia sẻ và đề nghị địa phương khi rà soát, điều chỉnh quy hoạch theo chỉ đạo Trung ương cần “giữ” được vùng nguyên liệu chủ lực, tránh bị thu hẹp do đô thị hóa. Nếu không đưa vùng nguyên liệu vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, nguy cơ “mất nguồn nguyên liệu” sẽ tác động trực tiếp tới sản xuất và xuất khẩu.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Tạ Văn Tường cho biết, thành phố đã phát triển nhiều chuỗi liên kết sản xuất - cung ứng nông sản an toàn để giải bài toàn vùng nguyên liệu. Đến nay, Hà Nội đã phối hợp với 26 tỉnh, thành hình thành và kiểm soát 1.388 chuỗi.

Thông qua các chuỗi này, nông sản được kiểm soát từ vùng sản xuất, sơ chế, chế biến đến phân phối tại thị trường Thủ đô. Mô hình giúp doanh nghiệp xuất khẩu tiếp cận nguồn nguyên liệu ổn định. Hiện có khoảng 250 doanh nghiệp xuất khẩu của Hà Nội tham gia kết nối nguồn nguyên liệu từ các địa phương để phục vụ xuất khẩu, với kim ngạch đạt hơn 2 tỷ USD.

Bên cạnh ứng dụng chuyển đổi số để quản lý an toàn thực phẩm, Hà Nội còn đặt mục tiêu gia tăng chế biến nông sản để nâng cao giá trị gia tăng. Hiện hơn 70% cơ sở sơ chế, chế biến đã sử dụng thiết bị tự động hoặc bán tự động, trong khi khoảng 20% doanh nghiệp áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng như ISO 22000 hoặc HACCP.

Đánh giá cao nỗ lực này, Thứ trưởng Trần Thanh Nam cho rằng, xu hướng thị trường đang dịch chuyển từ câu chuyện sản lượng, giá cả sang “xanh - carbon” và các rào cản phi truyền thống. Ông dự báo năm 2026, những "rào cản" dạng này sẽ chưa dừng lại, nhất là các yếu tố liên quan tới thuế và tiêu chuẩn môi trường. Vì vậy, ngoài nỗ lực từ cơ quan Trung ương, địa phương nên chủ động tổ chức xúc tiến thương mại, tận dụng hệ thống tham tán ở nước ngoài để quảng bá sản phẩm, nhất là trong các tháng đầu năm nhằm giảm áp lực giá.

Nguồn: Bảo Thắng Báo Nông nghiệp và Môi trường

Chi tiết bài báo xem tại đây