Vấn đề được đặt ra tại Hội thảo trực tuyến ngày 22/9 của Mạng lưới Nghiên cứu Chính sách Nông lâm nghiệp tổ chức. Để nâng cao vị thế và chủ động trước các yêu cầu của các nước nhập khẩu, ba ngành hàng mang lợi thế sản lượng cần chuyển sang kiểm soát giá trị, tiêu chuẩn, công nghệ và thương hiệu.

Xuất khẩu lớn nhưng chưa dẫn dắt thị trường

Ông Nguyễn Quốc Khanh, Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST) cho biết kim ngạch xuất khẩu đã tăng từ khoảng 300 triệu USD cách đây 20 năm lên 17,2 tỷ USD năm 2025. Việt Nam hiện nằm trong nhóm những nước xuất khẩu đồ gỗ và nội thất lớn trên thế giới, đứng thứ hai tại châu Á sau Trung Quốc. Ngành đã hình thành được chuỗi cung ứng tương đối hoàn chỉnh trong nước, tạo việc làm cho khoảng một triệu lao động.

Tuy nhiên, ông Khanh cho rằng lợi thế lớn nhất hiện nay vẫn nằm ở năng lực sản xuất. Phần lớn doanh nghiệp đang sản xuất theo đơn đặt hàng, trong khi năng lực tự thiết kế, phát triển sản phẩm và xây dựng thương hiệu riêng chưa tương xứng. Nói cách khác, Việt Nam đã trở thành trung tâm sản xuất nhưng chưa thực sự trở thành trung tâm sáng tạo và định hình thị trường.

Bài toán này cũng xuất hiện ở ngành cà phê. Việt Nam có sản lượng và kim ngạch xuất khẩu lớn, đồng thời tạo hàng triệu sinh kế, nhưng lợi thế về nguồn cung chưa chuyển hóa vai trò nắm quyền trên thị trường.

Theo ông Thái Như Hiệp, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), sự liên kết giữa các doanh nghiệp cà phê còn hạn chế. Doanh nghiệp nhỏ có thể bán qua doanh nghiệp FDI, trong khi doanh nghiệp lớn giao dịch thông qua các nhà thương mại quốc tế. Khi thiếu một hệ sinh thái liên kết từ vùng nguyên liệu, chế biến, phân phối đến thương hiệu, sức mạnh của cả ngành trong đàm phán giá trị bị phân tán. Trong khi đó, những yêu cầu mới về phát triển bền vững, giảm phát thải và truy xuất nguồn gốc, trong đó có EUDR, thường được tiếp cận trước hết như yêu cầu phải đáp ứng từ thị trường nhập khẩu.

Dẫn dắt cần khả năng chi phối thị trường

Đối với cao su tự nhiên, Việt Nam hiện là một trong những nước sản xuất và xuất khẩu lớn trên thế giới. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Viết Tượng, nguyên Phó Chủ tịch Hiệp hội Cao su Việt Nam, nguyên Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cao su Đắk Lắk, quy mô sản lượng chưa đồng nghĩa với khả năng chi phối thị trường.

Danh mục sản phẩm cao su của Việt Nam còn hạn chế, trong khi xuất khẩu nguyên liệu vẫn chiếm tỷ trọng lớn. Điều này khiến phần giá trị gia tăng ở các khâu chế biến sâu và sản xuất sản phẩm kỹ thuật cao chủ yếu nằm ngoài Việt Nam.

Theo các chuyên gia, nắm được quyền lực thị trường ở khả năng đặt ra tiêu chuẩn, sở hữu công nghệ, thiết kế sản phẩm, kiểm soát dữ liệu và xây dựng thương hiệu. Câu chuyện cà phê được dẫn chứng bằng trường hợp Nespresso của Thụy Sĩ - một quốc gia không trồng cà phê vẫn có thể kiểm soát một phần đáng kể giá trị thị trường nhờ công nghệ, chế biến và thương hiệu. Điều này cho thấy vị thế trong chuỗi giá trị không nhất thiết phụ thuộc vào việc quốc gia đó sở hữu nhiều nguyên liệu nhất. Với cao su, bài học từ Thái Lan và một số nước sản xuất khác cũng cho thấy việc xây dựng tiêu chuẩn, hệ thống truy xuất, nghiên cứu công nghệ và liên kết nguồn cung có thể tạo thêm sức mạnh cho ngành.

Nguồn: Kiều Chi Báo Nông nghiệp và Môi trường

Chi tiết bài báo xem tại đây