Báo cáo xuất khẩu hàng hóa 7 tháng đầu năm 2026 của Cục Thống kê ghi nhận dấu ấn kỷ lục với tổng kim ngạch đạt 319,53 tỷ USD, tăng trưởng ấn tượng 21,7% so với cùng kỳ năm trước. Kết quả này tiếp tục khẳng định vị thế ngày càng vững chắc của nền kinh tế Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Kinh tế trong nước chiếm 19,9%

Tuy nhiên, phát biểu tại một hội nghị gần đây do Liên minh HTX Việt Nam tổ chức, ông Nguyễn Quang Đông, CEO VinaSources, cho rằng dù bức tranh tổng thể cho thấy nhiều cơ hội mở ra, nhưng thực tế tham gia của các khối kinh tế lại ghi nhận sự chênh lệch rõ rệt.

Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tiếp tục chiếm ưu thế áp đảo khi đóng góp 255,89 tỷ USD, tương đương 80,1% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn quốc. Trong khi đó, khu vực kinh tế trong nước - bao gồm khối doanh nghiệp nội địa và các HTX - mới chỉ đóng góp 63,64 tỷ USD, chiếm tỷ trọng khiêm tốn 19,9%.

Việc khối nội địa chiếm chưa đầy 1/5 tổng giá trị xuất khẩu là một thực tế cần nhìn nhận thẳng thắn, nhưng đồng thời cũng gợi mở dư địa phát triển và tăng trưởng rất lớn nếu biết khai thác đúng hướng. Thực trạng này đặt ra bài toán lớn cho các cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp trong việc tìm ra những giải pháp thiết thực nhằm hỗ trợ các HTX cùng lực lượng sản xuất tại các địa phương nâng cao năng lực cạnh tranh, từ đó tham gia sâu và hiệu quả hơn vào chuỗi giá trị xuất khẩu toàn cầu.

Dữ liệu Inquiry và RFQ cho thấy, các nhà mua hàng quốc tế hiện nay quan tâm nhiều nhất đến nhóm mặt hàng Dệt may - Giày dép với 36,1% và Đồ nội thất - Thủ công mỹ nghệ đạt 33,8%. Bên cạnh đó, nhà thu mua quốc tế còn dành sự chú ý lớn cho nhóm thực phẩm - Nông sản (18,8%), tiếp đến là Vật liệu công nghiệp - Xây dựng đạt 12,8%.

Điều mà các nhà thu mua quốc tế quan tâm không chỉ là bản thân sản phẩm mà họ thường đánh giá toàn bộ khả năng đáp ứng đơn hàng. Do đó, hiểu đúng về những yêu cầu khắt khe từ đối tác nước ngoài sẽ giúp các HTX và nhà sản xuất đáp ứng được những bước đầu tiên khi tham gia xuất khẩu.

Theo các chuyên gia, hiện nay, nhà thu mua không chỉ tìm hiểu về giá mục tiêu, đơn hàng tối thiểu, công suất sản xuất, thời gian giao hàng từ lúc đặt cọc hay các chứng nhận – kiểm nghiệm, mà còn đặc biệt quan tâm đến bao bì xuất khẩu, khả năng kiểm soát chất lượng, điều kiện giao hàng và các điều khoản thanh toán.

Vậy nhưng một vấn đề đặt ra hiện nay là nhiều HTX đã có sản phẩm tốt nhưng chưa có đầy đủ dữ liệu thương mại để phản hồi với các nhà thu mua quốc tế một cách chuyên nghiệp. Ông Lê Quí Hòa Bình, Quản lý Bộ phận Chứng nhận Nông nghiệp tại Control Union Vietnam, cho rằng đây chính là "khoảng cách về mức độ sẵn sàng xuất khẩu"- yếu tố then chốt cản trở nhiều HTX tham gia vào chuỗi xuất khẩu.

“Thực tế ghi nhận nhiều HTX sở hữu sản phẩm đạt chuẩn hữu cơ, có chứng nhận nhưng còn thiếu tài liệu kỹ thuật về bao bì hoặc chưa thể khẳng định rõ ràng về năng lực cung ứng hàng hóa ổn định trong dài hạn”, ông Lê Quý Hoà Bình nhấn mạnh.

Biến năng lực sản xuất thành đơn hàng

Để giải quyết những khó khăn này, mô hình hợp tác chiến lược giữa HTX và doanh nghiệp thương mại đang được khẳng định là mối quan hệ hỗ trợ lẫn nhau theo từng thế mạnh riêng biệt chứ không cạnh tranh. Sự kết hợp này tạo nên một chuỗi giá trị xuất khẩu hoàn chỉnh, kết nối trực tiếp từ vùng nguyên liệu sản xuất tại địa phương đến tay người mua quốc tế. Theo các chuyên gia, về phía các HTX, lợi thế cốt lõi nằm ở khả năng nắm giữ vùng nguyên liệu, quản lý quy trình sản xuất trực tiếp và gắn kết nguồn lao động tại địa phương để tạo ra các sản phẩm bản địa. Nhờ đó, HTX bảo đảm được tính xác thực, nguồn gốc rõ ràng và giữ trọn giá trị đặc sản vùng miền cho nông sản.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp thương mại thể hiện thế mạnh vượt trội trong việc kết nối thị trường qua mạng lưới đối tác quốc tế và năng lực xử lý các yêu cầu báo giá. Doanh nghiệp chịu trách nhiệm thực hiện đàm phán thương mại, kiểm soát chất lượng, hoàn thiện chứng từ, đồng thời đảm nhận khâu logistics và quản trị các giao dịch xuất khẩu. Mối quan hệ cộng hưởng này giúp tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao sức cạnh tranh cho nông sản Việt Nam trên trường quốc tế.

Tuy nhiên, để kết nối hiệu quả HTX với doanh nghiệp xuất khẩu, việc đầu tư cho chuyển đổi số là yêu cầu bắt buộc, bởi công nghệ chính là cầu nối nâng cao năng lực cho cả hai phía. Khi có công nghệ, toàn bộ quy trình từ sản xuất của HTX đến hoạt động thương mại của doanh nghiệp đều được kết nối và thông tin một cách chuyên nghiệp.

Đơn cử như chia sẻ từ bà Bá Thị Nguyệt Thu, Giám đốc kiêm Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX Hà Nội Xanh, nhờ ứng dụng công nghệ kết nối mà mỗi thông tin phản hồi của nhà thu mua quốc tế trở thành dữ liệu quý giá để HTX cải tiến sản phẩm, điều chỉnh giá thành, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh một cách chính xác và có định hướng.

Dù vậy, cần nhìn nhận rằng đích đến cuối cùng của quá trình chuyển đổi số không nằm ở các nền tảng công nghệ phức tạp hay những hồ sơ số đẹp mắt, mà phải tạo ra các đơn hàng xuất khẩu thực sự cho HTX và nhà sản xuất Việt Nam. Việc ứng dụng công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi tạo ra giá trị thương mại đo lường được và mở rộng đầu ra cho sản phẩm nội địa.

 Xét về cơ cấu chuỗi liên kết, các HTX là đơn vị sở hữu sản phẩm và năng lực sản xuất trực tiếp, do đó cần được hỗ trợ số hóa dữ liệu chuẩn xác để các nhà mua hàng quốc tế dễ dàng tìm đến. Trong khi đó, doanh nghiệp thương mại có thế mạnh về thị trường và năng lực đàm phán giao dịch, rất cần nguồn dữ liệu đã được cấu trúc để thực hiện việc kết nối cung cầu một cách hiệu quả. Vai trò cốt lõi của chuyển đổi số chính là tạo ra dữ liệu chuẩn hóa và hạ tầng kết nối đồng bộ, từ đó biến năng lực sản xuất tại gốc thành những cơ hội thương mại cụ thể.

Ông Nguyễn Quang Đông cho rằng, khi các mắt xích này phối hợp ăn khớp, nhà mua hàng quốc tế sẽ tìm được đúng HTX phù hợp, HTX cũng tiếp cận đúng cơ hội kinh doanh, còn doanh nghiệp thương mại tổ chức thành công các giao dịch xuất khẩu. Đây chính là chìa khóa thực tế để đưa sản phẩm Việt Nam tiến sâu và rộng hơn trên thị trường toàn cầu.

Nguồn: Huyền Trang tại VNBUSINESS

Chi tiết bài báo xem tại đây